پرتو درمانی یکی از روشهای موثر درمان سرطان است که با هدف نابودی سلولهای سرطانی انجام میشود. عوارض پرتودرمانی مانند هر روش درمانی دیگر، است که بیماران و همراهانشان باید درباره آنها اطلاعات دقیق و کاملی داشته باشند. در این مقاله از انجمن جراحان پستان ایران به صورت تخصصی و جامع به عوارض پرتو درمانی خواهیم پرداخت.
عوارض پرتو درمانی چیست و چرا اتفاق میافتد؟
عوارض پرتو درمانی معمولا به دلیل آسیب رسیدن به سلولهای سرطانی ایجاد میشود. پرتو درمانی سرطان سینه به کمک اشعه تلاش میکند سلولهای سرطانی را از بین ببرد یا رشد آنها را متوقف کند، اما این اشعهها علاوه بر سلولهای سرطانی، میتوانند به سلولهای سالم نیز آسیب برسانند و همین باعث بروز عوارض جانبی میشود.
شایعترین عوارض پرتو درمانی کداماند؟
عوارض پرتو درمانی به شکلهای مختلفی در بیماران ظاهر میشود که بسته به محل و شدت تابش و شرایط فرد متفاوت است. در ادامه، مهمترین و شایعترین عوارضی که بیماران تجربه میکنند را بررسی میکنیم.
خستگی شدید و بیحالی
یکی از عوارض پرتو درمانی، خستگی شدید است که از هفتههای اول درمان شروع میشود، و تا مدتی پس از پایان آن نیز ادامه یابد. این خستگی ناشی از تاثیر اشعه روی سلولهای سالم بدن، التهاب و واکنشهای ایمنی است. بیماران ممکن است احساس ضعف، کاهش انرژی و بیحالی مداوم داشته باشند که انجام فعالیتهای روزمره را برایشان دشوار میکند.
مشکلات پوستی
پوست ناحیهای که تحت تابش قرار گرفته است، اغلب این افراد دچار مشکلات پوستی میشود. این مشکلات شامل قرمزی، خشکی، خارش و حتی تاول زدن پوست است. این عوارض شبیه سوختگیهای سطحی هستند و چند هفته بعد از شروع درمان ظاهر میشوند. مراقبت درست از پوست و استفاده از مرطوب کنندهها میتواند به کاهش این عوارض کمک کند.
جهت مشاوره بیشتر با شماره زیر تماس حاصل فرمایید.
ریزش مو در ناحیه درمان
ریزش مو یکی دیگر از عوارض پرتو درمانی است که معمولا محدود به ناحیهای که اشعه به آن تابیده شده است. برخلاف شیمیدرمانی که ممکن است باعث ریزش سرتاسری موها شود، در پرتو درمانی فقط موهای ناحیه تحت درمان دچار ریزش میشوند. این ریزش موقتی بوده و بعد از پایان درمان و ترمیم سلولهای پوست، موها دوباره رشد میکنند.
حالت تهوع و مشکلات گوارشی
اگر پرتو درمانی در نواحی شکم یا معده انجام شود، ممکن است عوارضی مثل حالت تهوع، استفراغ، اسهال یا سایر مشکلات گوارشی بروز کند. این عوارض از تاثیرات اشعه روی سلولهای مخاطی دستگاه گوارش هستند که حساسیت بالایی به تابش دارند.
بیشتر بدانید: آیا سرطان سینه کشنده است؟ مرگ در اثر سرطان سینه
درد یا التهاب در ناحیه تابش
بسیاری از بیماران در محل تابش پرتو دارای درد، التهاب و تورم هستند. این درد ممکن است به دلیل تحریک بافتها و التهاب ناشی از آسیب سلولی باشد و معمولا با استفاده از مسکنها و مراقبتهای پزشکی قابل کنترل است.
عوارض پرتو درمانی بر اساس محل درمان
عوارض پرتو درمانی تنها به نوع سرطان یا دوز اشعه بستگی ندارند، بلکه ناحیهای که بدن که تحت درمان قرار میگیرد نیز بستگی دارد. با توجه به موقعیت اندامها و حساسیت بافتها، عوارض میتوانند بسیار متفاوت باشند. در ادامه به بررسی محلمحور این عوارض میپردازیم.
عوارض پرتو درمانی سر و گردن
وقتی پرتو درمانی در ناحیه سر و گردن انجام عوارضی مانند عوامل زیر دارد:
- خشکی دهان
- التهاب مخاط دهان
- تغییر در حس چشایی و بویایی
- مشکلات بلع و گلودرد
- ریزش مو در ناحیه سر یا صورت
عوارض پرتو درمانی قفسه سینه و پستان
درمان با پرتو در ناحیه قفسه سینه یا پستان میتواند منجر به عوارض زیر شود:
- درد یا سفتی در قفسه سینه
- تغییرات پوستی در پستان یا ناحیه تابش
- مشکلات تنفسی یا تنگی نفس
- تورم بازو
عوارض پرتو درمانی شکم و لگن
- تهوع، استفراغ و اسهال
- درد شکمی یا نفخ
- اختلال در عملکرد مثانه یا تکرر ادرار
- تأثیر بر تخمدانها، رحم یا پروستات
- قاعدگی نامنظم یا توقف آن
عوارض پرتو درمانی در زنان و مردان چه تفاوتهایی دارد؟
پرتو درمانی میتواند فراتر از عوارض عمومی مانند خستگی یا مشکلات پوستی باشد و عملکرد اندامهای جنسی و باروری را نیز تحت تاثیر قرار دهد. این تأثیرات در زنان و مردان متفاوت است و به محل تابش، سن بیمار و شدت درمان بستگی دارد. در ادامه، تفاوتهای اصلی در این زمینه را بررسی میکنیم.
اثرات بر باروری و تخمدانها در زنان
در زمان، پرتودرمانی ناحیه لگن یا شکم این اشعه به تخمدانها آسیب میرساند و باعث کاهش یا توقف عملکرد آنها شود. عوارض پرتو درمانی در این ناحیه میتواند شامل موارد زیر باشد:
- کاهش ذخیره تخمکها
- تغییرات یا توقف قاعدگی.
- یائسگی زودرس
- خشکی واژن و درد در رابطه جنسی
پزشکان ممکن است قبل از شروع درمان، گزینههایی مانند فریز تخمک یا تخمدان را برای حفظ باروری پیشنهاد دهند.
اثرات بر بیضهها و سطح تستوسترون در مردان
- کاهش تعداد و کیفیت اسپرمها
- کاهش سطح تستوسترون
- اختلال در نعوظ یا میل جنسی
آیا عوارض پرتو درمانی قابل کنترل هستند؟
عوارض پرتو درمانی گرچه ممکن است برای بسیاری از بیماران نگرانکننده باشد، اما خوشبختانه در بیشتر موارد قابل کنترل و مدیریت هستند. با استفاده از روشهای درمانی مناسب، نظارت پزشکی مستمر و همراهی بیمار در رعایت توصیههای درمانی، میتوان شدت این عوارض را کاهش داد.
- داروهای ضد تهوع برای کنترل حالت تهوع
- مسکنها برای کاهش درد یا التهاب
- پمادها و کرمهای مرطوبکننده برای درمان مشکلات پوستی
- مکملهایی مانند ویتامین B و D برای حفظ انرژی و تقویت سیستم ایمنی
- داشتن تغذیه سالم و متنوع، غنی از پروتئین، میوه و سبزیجات
- استراحت کافی و خواب منظم برای بازسازی بدن
- انجام فعالیتهای بدنی سبک مانند پیادهروی برای کاهش خستگی
- نوشیدن آب کافی برای جلوگیری از کمآبی و بهبود عملکرد بدن
- دوری از استرس و اضطراب با استفاده از تکنیکهای آرامسازی
نتیجه گیری
عوارض پرتو درمانی مانند خستگی، مشکلات پوستی، حالت تهوع یا درد، بخشی از روند درمان سرطان هستند و بسته به محل تابش و شرایط فردی، شدت آنها متفاوت است. اما خبر خوب این است که بیشتر این عوارض قابل کنترل هستند. به توصیه انجمن جراحان پستان ایران، با کمک پزشک، مصرف داروهای مناسب، تغذیه سالم و مراقبت اصولی از بدن میتوان بسیاری از این عوارض را کاهش داد و مسیر درمان را با آرامش بیشتری طی کرد.
سوالات متداول
- آیا همه بیماران دچار عوارض پرتو درمانی میشوند؟
خیر. بروز عوارض پرتو درمانی به عوامل مختلفی بستگی دارد، محل تابش، دوز اشعه، نوع سرطان و وضعیت سلامت عمومی بیمار. برخی افراد ممکن است فقط عوارض خفیفی داشته باشند، در حالی که دیگران عوارض بیشتری را تجربه کنند. - آیا پرتو درمانی باعث ناباروری میشود؟
در برخی موارد، بله. اگر پرتو به ناحیه تناسلی تابیده شود، ممکن است بر تخمدانها، بیضهها یا عملکرد هورمونی تاثیر بگذارد. به همین دلیل، پزشکان ممکن است قبل از شروع درمان، حفظ باروری را بررسی کنند. - آیا پرتو درمانی دردناک است؟
خیر، خود فرآیند تابش پرتو معمولاً بدون درد است. اما ممکن است پس از جلسات، درد یا التهاب در ناحیه تابش تجربه شود که معمولاً با دارو و مراقبت کنترل میشود.